Tìm hiểu quy trình đúc chuông đồng tại xưởng (Phần 2)

Tiếp nối hành trình khám phá nghệ thuật đúc chuông đồng tại xưởng, nếu như Phần 1 đã dẫn dắt chúng ta qua giai đoạn khảo sát, lên bản vẽ kỹ thuật, tính toán tỷ lệ âm học và tuyển chọn nguyên liệu khắt khe, thì sang Phần 2 này, công việc thực tế bắt đầu bước vào giai đoạn tạo hình khuôn đúc. Đây là một trong những công đoạn đòi hỏi sự tỉ mỉ, khéo léo và giàu kinh nghiệm bậc nhất của các nghệ nhân, bởi chiếc khuôn chính là “bản sao” quyết định độ sắc nét của hoa văn cũng như sự hoàn hảo về hình khối của chiếc chuông khi hoàn thiện.

Làm khuôn đất và tạo cốt trong cho chuông đồng truyền thống

Ngay sau khi những bước chuẩn bị nguyên liệu cùng bản vẽ kỹ thuật đã hoàn tất trọn vẹn tại xưởng đúc đồng truyền thống, công đoạn tiếp theo mang tính chất định hình cốt lõi cho toàn bộ chiếc chuông chính là quá trình làm khuôn đất và tạo phần cốt trong. Khác với các phương pháp sản xuất công nghiệp hiện đại sử dụng khuôn cát hoặc khuôn kim loại đúc sẵn bằng máy móc, phương pháp đúc chuông đồng thủ công mỹ nghệ đòi hỏi sự tham gia trực tiếp của đôi bàn tay nghệ nhân với những vật liệu hoàn toàn mộc mạc từ thiên nhiên.

Đất sét được tuyển chọn tại xưởng phải là loại đất sét dẻo đặc biệt, có độ mịn cao, không lẫn tạp chất hay sạn sỏi, sau đó được đem về phơi khô, giã nhuyễn rồi nhào trộn kỹ lưỡng cùng với trấu, phân bò giã mịn hoặc sợi bông theo một tỷ lệ bí truyền. Sự pha trộn này nhằm tạo ra độ kết dính hoàn hảo, khả năng chịu nhiệt cực kỳ cao và tuyệt đối không bị nứt vỡ hay biến dạng khi tiếp xúc trực tiếp với dòng đồng lỏng có nhiệt độ lên tới hơn một nghìn độ C.

Quá trình làm cốt trong của chuông được bắt đầu bằng việc dựng một trụ sắt hoặc cột gạch vững chãi làm trục quay trung tâm. Sau đó, người thợ sẽ đắp từng lớp đất sét lên trục quay này và dùng bàn xoa cùng các thanh gạt chuyên dụng để tạo hình khối tròn xoay đúng chuẩn xác theo kích thước đường kính cũng như chiều cao đã được quy định chi tiết trên bản vẽ kỹ thuật của phần một.

Lõi chuông này đóng vai trò như phần lòng trong của chiếc chuông sau khi hoàn thiện, do đó bề mặt của nó phải được vuốt thật nhẵn mịn, tròn đều không một vết gợn. Điều này nhằm đảm bảo khi rót kim loại vào, phần bên trong của chuông sẽ láng bóng và không bị bọt khí hay rỗ bề mặt làm ảnh hưởng đến độ vang của âm thanh.

Sau khi đã tạo hình xong phần cốt trong, người thợ sẽ đem khuôn đi phơi nắng tự nhiên hoặc dùng lò sấy thủ công để rút từ từ lượng độ ẩm chứa bên trong đất sét. Quá trình này giúp cho khối đất co ngót đều đặn, trở nên cứng cáp và sẵn sàng bước sang các công đoạn đắp hoa văn cũng như làm khuôn ngoài vô cùng quan trọng tiếp theo của quy trình đúc chuông đồng thủ công.

Tạo hoa văn, chữ viết nổi và hoàn thiện khuôn ngoài

Sau khi phần cốt trong (lõi chuông) đã hoàn thành và trải qua quá trình phơi sấy đạt độ cứng cáp tiêu chuẩn, công đoạn tiếp theo mang đậm dấu ấn nghệ thuật và đòi hỏi sự tinh xảo cao nhất chính là tạo hình hoa văn cùng khuôn ngoài. Đây là bước hiện thực hóa các đường nét hoa văn, chữ viết đã được phác thảo trên bản vẽ kỹ thuật thành những khối phù điêu nổi sống động trực tiếp trên bề mặt chiếc chuông đồng tương lai.

Để thực hiện, các nghệ nhân thường phủ lên bề mặt cốt trong một lớp sáp ong chuyên dụng pha lẫn với mỡ động vật hoặc nhựa thông với độ dày vừa phải. Lớp sáp này mềm dẻo, dễ khắc gọt và là chất liệu lý tưởng để thợ thủ công tỉ mẩn chạm trổ từng chi tiết nhỏ nhất. Từ những hình ảnh rồng chầu mặt nguyệt uy nghiêm, hoa sen thanh tịnh, các vành đai chữ Phạn cho đến những bài kinh văn chữ Hán mang giá trị tâm linh sâu sắc đều được khắc nổi một cách tỉ mỉ, sắc nét từng đường nét góc cạnh.

Khi lớp sáp hoa văn đã hoàn thiện trọn vẹn, công đoạn làm khuôn ngoài tiếp tục được tiến hành bằng cách đắp nhiều lớp đất sét đặc biệt lên trên bề mặt sáp. Lớp đất đầu tiên phải cực kỳ mịn màng, được quét và ép sát thật chặt vào từng kẽ hở của hoa văn sáp để đảm bảo khi đúc, đồng lỏng sẽ điền đầy hoàn toàn mà không bị bọt khí hay mất nét. Các lớp đất tiếp theo được đắp dày hơn, kết hợp cùng khung sắt gia cố bên ngoài để tạo thành một lớp áo giáp vững chắc bảo vệ toàn bộ khuôn chuông.

Bước cuối cùng trong giai đoạn này là đưa toàn bộ cấu trúc khuôn gồm cả lõi trong và khuôn ngoài vào lò nung sấy chậm. Nhiệt độ tăng dần sẽ làm phần sáp ong bên trong tan chảy và chảy ra theo các đường rãnh thoát sáp, đồng thời làm bay hơi hoàn toàn độ ẩm còn sót lại trong đất sét. Kết quả là tạo ra một khoảng trống hoàn hảo giữa khuôn trong và khuôn ngoài, với các đường nét hoa văn đã được khắc âm bản ngược lại lên thành trong của khuôn ngoài, sẵn sàng đón nhận dòng đồng nóng chảy ở giai đoạn tiếp theo.